Title: Ministerstwo Polityki Społecznej
Author: Agnieszka Kozaczuk
Last saved by: Mariusz_Dabrowski
Company: MGPiPS

Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej
Departament Świadczeń Rodzinnych

Informacja o realizacji świadczeń rodzinnych
w 2007 r. 

Warszawa, maj 2008 r.

1. Charakterystyka systemu świadczeń rodzinnych.
1.1. Rodzaje świadczeń rodzinnych
1.2. Zmiany wprowadzone w systemie świadczeń rodzinnych w 2007 r.
2. Realizacja świadczeń rodzinnych
2.1. Korzystający ze świadczeń rodzinnych
a)	zasiłki rodzinne
b)	dodatki do zasiłku rodzinnego
c)	świadczenia opiekuńcze
d)	jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka
e)	zapomoga z tytułu urodzenia dziecka finansowana  ze środków własnych gminy
f)      składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne
2.2. Wydatki na świadczenia rodzinne
a)	wydatki na zasiłki rodzinne
b)	wydatki na dodatki do zasiłku rodzinnego
c)	wydatki na świadczenia opiekuńcze
d)	jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka
e)	zapomoga z tytułu urodzenia dziecka finansowana ze środków własnych gminy
f)      wydatki na składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne
2.3. Obsługa świadczeń rodzinnych.
Koszty obsługi
Decyzje
Liczba zatrudnionych
2.4. Zwroty nienależnie pobranych świadczeń
3. Podsumowanie
Spis wykresów
Spis tabel
Aneks

1. Charakterystyka systemu świadczeń rodzinnych.

Funkcjonujący aktualnie system świadczeń rodzinnych został wprowadzony 
1 maja 2004 r. Jego głównym elementem są świadczenia realizowane na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r.
Nr 139, poz. 992 z późn. zm.). Od 1 września 2005 r. system ten został zmodyfikowany i uzupełniony o zaliczkę alimentacyjną, która jest realizowana zgodnie z ustawą z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 z późn. zm.). 
Niniejsza informacja odnosi się do realizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych.

1.1. Rodzaje świadczeń rodzinnych
Zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych świadczeniami rodzinnymi są:
1)	zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego,
2)	świadczenia opiekuńcze: zasiłek pielęgnacyjny i świadczenie pielęgnacyjne,
3)	dwa rodzaje zapomóg związanych z urodzeniem się dziecka.

Obok posiadania dziecka na utrzymaniu, głównym kryterium uprawniającym 
do świadczeń rodzinnych jest przeciętny miesięczny dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie z roku kalendarzowego poprzedzającego okres zasiłkowy. Kryterium dochodowe dotyczy dochodu netto, tj. po odliczeniu podatku dochodowego i składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenie zdrowotne i wynosi 504 zł 
na osobę lub 583 zł na osobę, jeśli w rodzinie wychowuje się dziecko niepełnosprawne. Określone w ustawie kryterium dochodowe powinny spełnić rodziny ubiegające się o zasiłek rodzinny oraz dodatki do niego, a także rodziny ubiegające się o świadczenie pielęgnacyjne. Niezależnie od wysokości dochodu rodziny przyznawane są: jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka 
oraz zasiłek pielęgnacyjny.
Świadczenia rodzinne przyznawane są na okres zasiłkowy, który oznacza okres od 1 września do 31 sierpnia następnego roku kalendarzowego. Przy ustalaniu uprawnień do świadczeń rodzinnych brane są pod uwagę dochody osiągnięte w roku poprzedzającym okres zasiłkowy. W przypadkach określonych w ustawie dochód ten pomniejsza się o dochód utracony lub powiększa o dochód uzyskany po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy.
System świadczeń rodzinnych oparty jest o zasadę pomocniczości, uwzględniającą regułę, że osobami w pierwszej kolejności zobowiązanymi do łożenia na utrzymanie dzieci są ich rodzice. W przypadku, gdy ich środki i uprawnienia 
są niewystarczające do wychowania i utrzymania dzieci, przysługuje pomoc państwa w postaci świadczeń rodzinnych. W sytuacji osób samotnie wychowujących dzieci oznacza to konieczność zasądzenia alimentów na rzecz dziecka od drugiego 
z rodziców.

Kwoty zasiłku rodzinnego różnicowane są w zależności od wieku dziecka 
i wynoszą:
•	48 zł na dziecko w wieku do ukończenia 5 roku życia;
•	64 zł na dziecko w wieku powyżej 5 roku życia do ukończenia 18 roku życia;
•	68 zł na dziecko w wieku powyżej 18 roku życia do ukończenia 24 roku życia.

Do zasiłku rodzinnego przysługują dodatki z następujących tytułów:
1)	urodzenia dziecka (1000 zł na dziecko; świadczenie jednorazowe);
2)	opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego (400 zł miesięcznie);
3)	samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych na skutek upływu ustawowego okresu jego pobierania (400 zł miesięcznie; 
dodatek z dniem 31 sierpnia 2005 r. zlikwidowany – obecnie realizowany wyłącznie na podstawie praw nabytych  przed dniem 1 września 2005 r.);
4)	samotnego wychowywania dziecka (170 zł miesięcznie na dziecko, nie więcej niż 340 zł na wszystkie dzieci, w przypadku dzieci niepełnosprawnych kwotę dodatku zwiększa się o 80 zł, nie więcej niż o 160 zł na wszystkie dzieci);
5)	wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej – na trzecie i kolejne dziecko 
w rodzinie (80 zł miesięcznie),
6)	kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego (60 zł na dziecko do 5 roku życia, 80 zł – na dziecko od 5 do 24 roku życia);
7)	rozpoczęcia roku szkolnego (100 zł; świadczenie jednorazowe);
8)	podjęcia przez dziecko nauki poza miejscem zamieszkania (90 zł 
na internat/stancję lub 50 zł na dojazd do szkoły).
Aby skorzystać z dodatków należy przede wszystkim mieć prawo do zasiłku rodzinnego. Ponadto, do każdego z dodatków wymagane jest spełnienie dodatkowych warunków związanych z tytułem (powodem) przyznania dodatku. Jednocześnie można pobierać kilka rodzajów dodatków.

Poza zasiłkami rodzinnymi i przysługującymi do nich dodatkami, w ramach świadczeń rodzinnych realizowane są dwa rodzaje świadczeń opiekuńczych: 
1)	zasiłek pielęgnacyjny (153 zł miesięcznie) - świadczenie przysługuje niezależnie od dochodu rodziny i osoby, dlatego przyznawane jest nie na okres zasiłkowy, lecz na okres ważności orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności. Przeznaczone jest dla niepełnosprawnych dzieci 
i niepełnosprawnych osób dorosłych oraz dla osób, które ukończyły 75 lat. 
Do zasiłku pielęgnacyjnego nie mają prawa osoby, które nabyły uprawnienie 
do dodatku pielęgnacyjnego wypłacanego przy emeryturze lub rencie z FUS;
2)	świadczenie pielęgnacyjne (420 zł miesięcznie) - przeznaczone jest 
dla rodzica dziecka niepełnosprawnego, który rezygnuje z pracy zawodowej,
 by opiekować się dzieckiem niepełnosprawnym wymagającym szczególnej opieki. Świadczenie przysługuje, jeżeli dochód na osobę w rodzinie nie przekracza 583 zł.

Do katalogu świadczeń rodzinnych zaliczają się również dwa rodzaje zapomóg wypłacanych w związku z urodzeniem się dziecka:
1)	jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka w wysokości 1000 zł, przysługująca niezależnie od dochodów rodziny; zapomoga ta finansowana jest ze środków budżetu państwa;
2)	zapomoga uchwalana i wypłacana przez gminę ze środków własnych gminy; gmina w przypadku tego świadczenia sama decyduje, czy będzie dodatkowo realizować tego rodzaju świadczenie, ustala kryteria nabycia prawa do świadczenia oraz jego wysokość.
Za osoby pobierające świadczenie pielęgnacyjne opłacane są składki 
na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ realizujący świadczenia rodzinne opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe od podstawy odpowiadającej wysokości świadczenia pielęgnacyjnego przez okres niezbędny do uzyskania okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego) odpowiednio 20-letniego 
przez kobietę i 25-letniego przez mężczyznę, jednak nie dłużej niż przez 20 lat. Składek nie opłaca się za osoby podlegające obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu. 
Składki na ubezpieczenie zdrowotne opłacane są za osoby pobierające świadczenie pielęgnacyjne oraz za osoby pobierające dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku 
dla bezrobotnych, niepodlegające obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z innego tytułu.

1.2. Zmiany wprowadzone w systemie świadczeń rodzinnych w 2007 r.
W 2007 r., ustawą z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 109, poz. 747), wprowadzone zostały następujące zmiany w systemie świadczeń rodzinnych:
1)	podwyższona została kwota dopuszczalnego przekroczenia kryterium dochodowego, pozwalająca na zachowanie prawa do świadczeń rodzinnych – do 5 lipca 2007 r. było to 48 zł na rodzinę, od 6 lipca 2007 r. – 48 zł 
w przeliczeniu na każdą osobę w rodzinie;
2)	wprowadzone zostało ograniczenie terminu składania wniosku o wypłatę dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 
(w terminie 4 miesięcy od dnia rozpoczęcia roku szkolnego albo rocznego przygotowania szkolnego);
3)	wydłużono okres, w którym można ubiegać się o wypłatę jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka (z 3 miesięcy do 12 miesięcy od dnia urodzenia dziecka, przysposobienia lub objęcia dziecka opieką);
4)	umożliwiono przyznanie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w sytuacji, gdy oddalone zostało powództwo 
o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców;
5)	dopuszczono możliwość pobierania zasiłku rodzinnego na niepełnoletnie dziecko posiadające własne dziecko (poprzednio posiadanie własnego dziecka przez osobę, na którą wnioskowano o zasiłek rodzinny, 
w każdym przypadku wykluczało uzyskanie prawa do tego świadczenia),
6)	uszczegółowiono procedurę postępowania między organami gminy 
z organami marszałka w sprawach o świadczenia rodzinne dla osób przemieszczających się na terenie UE.
2. Realizacja świadczeń rodzinnych 

Od 1 września 2006 r. system świadczeń rodzinnych jest realizowany wyłącznie przez samorządy gmin, które są zobowiązane sporządzać sprawozdania 
z realizacji tych świadczeń według wzoru zawartego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 23 maja 2006 r. w sprawie trybu przekazywania środków finansowych na wypłaty świadczeń rodzinnych oraz sposobu sporządzania sprawozdań rzeczowo-finansowych (Dz.U. z 2006 r. Nr 95, poz. 661, z późn. zm.). Na podstawie rozporządzenia wojewodowie przesyłają kwartalne sprawozdania 
do ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. 
Świadczenia rodzinne realizowane są ze środków budżetu państwa będących w dyspozycji wojewodów, z przeznaczeniem na świadczenia rodzinne realizowane przez gminy. Ustawa zawiera przepisy pozwalające gminom dodatkowo wspierać rodziny w ramach systemu świadczeń rodzinnych – poprzez przyznanie w drodze uchwały Rady Gminy jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka 
(na podstawie art. 22a ustawy) lub poprzez zwiększenie kwot dodatków do zasiłku rodzinnego (na podstawie art. 15a ustawy); te dodatkowe świadczenia gminy finansują ze środków własnych.

2.1. Korzystający ze świadczeń rodzinnych

Jak wynika z danych zawartych w sprawozdawczości rzeczowo-finansowej, 
w 2007 r. ze świadczeń rodzinnych korzystało 2.673,8 tys. rodzin , tj. o 5,6% więcej niż w okresie IX-XII 2006 r. (2.531,1 tys.). 

Pełne dane na temat rodzin pobierających świadczenia rodzinne dostępne są począwszy 
od 1 września 2006 r., tj. daty całkowitego przejęcia realizacji świadczeń rodzinnych przez gminy.

Około 43% rodzin tj. 1.147,3 tys. rodzin korzystających ze świadczeń rodzinnych w 2007 r. nie osiągało dochodów wyższych niż połowa kryterium dochodowego uprawniającego do świadczeń (504 zł lub 583 zł na osobę w rodzinie). Około 37% rodzin (1.000,3 tys.) osiągało dochody w przedziale od 252 do 504 zł, natomiast 2% rodzin (61,4 tys.) osiągało dochody w przedziale od 504 od 583 zł. Dochody powyżej 583 zł osiągało 17% (464,8 tys.) rodzin korzystających 
ze świadczeń. Analogicznie przedstawiała się struktura rodzin według grup dochodowych w IV kwartale 2006 r. 
Wykres 1. 
Rodziny pobierające świadczenia rodzinne według grup dochodowych (dochód netto na osobę w rodzinie).

Źródło: Sprawozdania rzeczowo-finansowe z realizacji świadczeń rodzinnych w 2007 r.

a)	zasiłki rodzinne

W 2007 r. przeciętnie miesięcznie wypłacono 4.266,4 tys. zasiłków rodzinnych, tj. o 8% mniej niż w 2006 r. (4.595,4 tys.). Spadek liczby wypłacanych świadczeń wynika głównie ze spadku ogólnej liczby dzieci w grupie wiekowej uprawniającej do zasiłku rodzinnego, a także ze zwiększającej się zamożności społeczeństwa przy jednoczesnym utrzymaniu wysokości kryterium dochodowego 
na poziomie określonym w roku 2004.
Około 79% (1.714,7 tys.) rodzin korzystających z zasiłków rodzinnych 
to rodziny, w których wychowuje się nie więcej niż dwoje dzieci. Aż 916,9 tys. rodzin (ponad 42%) to rodziny z 1 dzieckiem, a 797,8 tys. rodzin (blisko 37%) - z 2 dzieci. Rodziny wielodzietne (z trojgiem i więcej dzieci) stanowiły 21% (456,6 tys.) 
ogółu rodzin korzystających z zasiłku rodzinnego, w tym rodziny z 4 i więcej dzieci (145,2 tys.) – blisko 7%. Struktura dzietności rodzin korzystających z zasiłku rodzinnego w 2006 r. była podobna. 

Wykres 2.
Rodziny pobierające zasiłek rodzinny według liczby dzieci. 

Źródło: Sprawozdania rzeczowo-finansowe z realizacji świadczeń rodzinnych w 2007 r.

W 2007 r. z dodatku  do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka korzystało 125 tys. rodzin, co stanowi 3% ogółu rodzin korzystających 
z zasiłku rodzinnego. Oznacza to spadek o 3,1% w porównaniu do 2006 r. 
(129 tys. rodzin).

Ponad 68%, tj. 2.841,9 tys. wszystkich dzieci, na które wypłacany był zasiłek rodzinny, stanowiły dzieci powyżej 5 roku życia do ukończenia 18 roku życia. Blisko 22% (909,8 tys.) stanowiły dzieci do 5 roku życia. Dzieci powyżej 18 roku życia 
do ukończenia 24 roku życia było 402,1 tys., tj. prawie 9,7% ogółu. 
W porównaniu do okresu IX-XII 2006 r. zmniejszył się udział dzieci w grupie wiekowej 5-18 na rzecz grupy 19-24. Odnotowano również niewielki wzrost liczby dzieci najmłodszych (w wieku 0-4). 

Wykres 3.
Struktura wiekowa dzieci, na które wypłacono zasiłek rodzinny 

Źródło: Sprawozdania rzeczowo-finansowe z realizacji świadczeń rodzinnych w 2007 r.
b)	dodatki do zasiłku rodzinnego

•	Dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w 2007 r. wypłacono przeciętnie miesięcznie na 173,3 tys. dzieci, tj. o 3,4% mniej niż w 2006 r. (179,4 tys.). Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka pobierało 125,3 tys. rodzin, co oznacza, że była to w większości przypadków rodzina z jednym dzieckiem (na rodzinę przypadało przeciętnie 1,38 dodatku).

•	Z dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych skorzystało w 2007 r. 
2,4 tys. osób, tj. 2-krotnie mniej niż w 2006 r. (5,7 tys. osób). Tak duży spadek 
jest związany z likwidacją dodatku od 1 września 2005 r. - od tej daty świadczenie to wypłacane jest jedynie na zasadzie praw nabytych (o ile spełnione jest kryterium dochodowe).  

•	Z dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka 
w rodzinie wielodzietnej skorzystało w 2007 r. przeciętnie miesięcznie 706,8 tys. osób, co oznacza  spadek o 8,8% w porównaniu do 2006 roku (775,3 tys.). 

•	Dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia nauki poza miejscem zamieszkania przyznano w 2007 r. przeciętnie miesięcznie 453,7 tys., 
z tego 419,6 tys. (92,5%) z tytułu dojazdu do szkoły oraz 34,1 tys. (7,5%) 
z tytułu zamieszkania w miejscowości, w której znajduje się szkoła. Przeciętna miesięczna liczba tych dodatków spadła o 4,8% w porównaniu z 2006 r. 
(476,4 tys.). 

•	Dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego przyznano w 2007 r. 3.017,9 tys., tj. o 5,6% mniej niż w 2006 r. (3.196,5 tys.).  

•	Dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego wypłacono w 2007 r. przeciętnie miesięcznie 
218,5 tys., z czego 35,8 tys. (16,4%) na dziecko do ukończenia 5 roku życia 
oraz 182,7 tys. (83,6%) na dzieci powyżej 5 roku życia. Liczba ta wzrosła o 1% 
w porównaniu do okresu IX-XII 2006 r., kiedy to wypłacono przeciętnie miesięcznie 220,8 tys. dodatków.

•	Dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przyznano w 2007 r. roku przeciętnie miesięcznie 126,2 tys., a zatem mniej o 3,4% w porównaniu do 2006 r. (130,7 tys.). 

•	Dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia dziecka w 2007 r. przyznano 222,5 tys. Świadczeń tych wypłacono mniej niż w 2006 r., kiedy to liczba dodatków wypłaconych tylko przez gminy (bez dodatków wypłaconych przez pracodawców w okresie styczeń-sierpień) wyniosła 229 tys. 

c)	świadczenia opiekuńcze

•	Zasiłków pielęgnacyjnych w 2007 r. wypłacono przeciętnie miesięcznie 
727,8 tys., czyli o 7,7% więcej niż w 2006 r. (676,1 tys.). Wzrost ten był spowodowany przede wszystkim wzrostem liczby orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności dla osób powyżej 16 roku życia.

•	Świadczeń pielęgnacyjnych przyznano w 2007 r. średnio miesięcznie 
dla  70,4 tys. osób, czyli o 1,6% mniej niż w 2006 r. (71,5 tys.).

d)	jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka

W 2007 roku wypłacono 380,2 tys. zapomóg, tj. o 1,9% mniej niż w 2006 r. (387,4 tys.). Zaznaczyć jednak należy, że w 2006 r. zapomoga wypłacana była również na dzieci urodzone w okresie od 9 listopada do 31 grudnia 2005 r. 
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w 2007 r. odnotowano 387.900 urodzeń żywych, co oznacza, że zapomogi wypłacono na 98% ogółu urodzonych dzieci.  

e)	zapomoga z tytułu urodzenia dziecka finansowana 
ze środków własnych gminy

W 2007 r. zapomogi wypłaciło 46 gmin, tj. o 10 gmin więcej niż w 2006 r. Wypłaciły one 17,2 tys. zapomóg, czyli o 42% więcej niż w 2006 r. (12,1 tys.). Przeciętna wysokość zapomogi wyniosła 864,58 zł, tj. o 12,2% mniej niż w 2006 r. (984,66 zł). Najniższe świadczenia wypłacono w województwie warmińsko-mazurskim – średnio 207,14 zł, a najwyższe w województwie świętokrzyskim 
– średnio 2 tys. zł. Tak jak w roku ubiegłym, zapomóg nie wypłacono 
w województwach: lubuskim, podlaskim i zachodniopomorskim. 
f) składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne

Składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe opłacane są za osoby pobierające świadczenie pielęgnacyjne, natomiast składki na ubezpieczenie zdrowotne - za osoby pobierające świadczenie pielęgnacyjne oraz za osoby pobierające dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Składek tych nie opłaca się 
za osoby podlegające obowiązkowi ubezpieczenia społecznego lub zdrowotnego 
z innego tytułu. 
W 2007 r. składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zostały opłacone przeciętnie miesięcznie za 53,3 tys. świadczeniobiorców, co oznacza spadek 
o 5% w porównaniu do 2006 r. (56,1 tys.). Składki opłacane były za 75,7% korzystających ze świadczenia pielęgnacyjnego. 
Składki na ubezpieczenie zdrowotne opłacano przeciętnie miesięcznie ogółem za 31,1 tys. świadczeniobiorców, co oznacza spadek o 5,2% w porównaniu 
do 2006 r. (32,8 tys.). Spadek ten związany jest między innymi z wyczerpaniem praw nabytych do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych. 

2.2. Wydatki na świadczenia rodzinne

W 2007 r. wydatki budżetu państwa na realizację ustawy o świadczeniach rodzinnych wyniosły ogółem 8.161 mln zł, z tego:
1) wydatki na świadczenia rodzinne wyniosły 7.916 mln zł, z tego na: 
•	zasiłki rodzinne - 3.112 mln zł (co stanowiło 39,3% ogółu wydatków 
na wypłatę wszystkich świadczeń rodzinnych), 
•	dodatki do zasiłku rodzinnego – 2.656 mln zł (33,6%), 
•	świadczenia opiekuńcze (zasiłek pielęgnacyjny i świadczenie pielęgnacyjne) – 1.686 mln zł (21,3%), 
•	jednorazowe zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka – 380 mln zł (4,8%),
•	składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe, opłacane za osoby pobierające świadczenie pielęgnacyjne – 82 mln zł (1,04%). 
      2) dotacja na koszty obsługi wyniosła 245 mln zł.
Wydatki na świadczenia rodzinne w 2007 r. były o 5,7% wyższe niż w 2006 r. (7.478 mln zł). Przeciętna wysokość wydatków na świadczenia rodzinne 
w przeliczeniu na jednego świadczeniobiorcę zasiłku rodzinnego wyniosła 153 zł, 
tj. o 14,2% więcej niż w 2006 r. (134 zł). 
 W 2007 r. w największym stopniu (o 10,9%) wzrosły wydatki na zasiłki rodzinne. Było to spowodowane przede wszystkim podwyższeniem, od 1 września 2006 r., kwot zasiłku rodzinnego oraz zmianą zasad ich różnicowania (do tej daty kwota świadczenia zależna była od liczby dzieci w rodzinie, obecnie zależy od wieku dziecka). 
Wzrosły również wydatki na świadczenia opiekuńcze (o 7,6%), 
co jest wynikiem przede wszystkim wzrostu liczby osób pobierających zasiłek pielęgnacyjny oraz podwyższenia kwoty tego świadczenia od 1 września 2006 r.

Wykres 4.
Wydatki na świadczenia rodzinne w 2006 r. i 2007 r. (w mln zł) 

Źródło: Sprawozdania rzeczowo-finansowe z realizacji świadczeń rodzinnych w 2007 r.
Dodatkowo gminy z własnych środków na świadczenia rodzinne wydały 25.277,9 tys. zł, z czego 58,7% (14.831,6 tys. zł) przeznaczyły na zapomogę 
z tytułu urodzenia się dziecka. Pozostałe 41,3% (10.446,3 tys. zł) przeznaczono 
na zwiększenia kwot dodatków do zasiłku rodzinnego, zgodnie z art. 15a ustawy 
o świadczeniach rodzinnych, w tym największy udział (67,2%) miał dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej (7.023,7 tys. zł). Przeciętna dopłata gmin do tego świadczenia wyniosła 84,73 zł. 

a)	wydatki na zasiłki rodzinne

W 2007 r. wydatki na zasiłki rodzinne wyniosły 3.111.620 tys. zł (tj. przeciętnie miesięcznie 259.301,7 tys. zł) i były wyższe o 10,9% w porównaniu do 2006 r. (2.806.682 tys. zł). 
Przeciętna wysokość zasiłku rodzinnego wyniosła 60,78 zł i była wyższa 
o 19,4% niż w 2006 r. (50,90 zł).  Było to spowodowane przede wszystkim zwiększeniem kwoty świadczenia oraz zmianą zasad jej różnicowania. Zasiłek rodzinny w okresie od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2006 r. był przyznawany 
w wysokości zależnej od liczby dzieci w rodzinie i wynosił miesięcznie: 
•	43 zł  na pierwsze i drugie dziecko;
•	53 zł na trzecie dziecko;
•	66 zł na czwarte i kolejne dziecko.
Począwszy od 1 września 2006 r. kwoty zasiłku rodzinnego różnicowane są 
w zależności od wieku dziecka i wynoszą:
•	48 zł na dziecko w wieku do ukończenia 5 roku życia;
•	64 zł na dziecko w wieku powyżej 5 roku życia do ukończenia 18 roku życia;
•	68 zł na dziecko w wieku powyżej 18 roku życia do ukończenia 24 roku życia.
b)	wydatki na dodatki do zasiłku rodzinnego

W 2007 r. wydatki budżetu państwa na dodatki do zasiłku rodzinnego wyniosły 2.655.849 tys. zł (tj. przeciętnie miesięcznie  221.320,8 tys. zł), czyli zwiększyły się 
 o  1,1% w porównaniu do 2006 r. (2.626.858 tys. zł). Udział poszczególnych dodatków w ogólnej kwocie wydatków na dodatki przedstawia poniższy wykres:

Wykres 5.
Udział wydatków na poszczególne dodatki w wydatkach na dodatki ogółem

Źródło: Sprawozdania rzeczowo-finansowe z realizacji świadczeń rodzinnych w 2007 r.

Ponadto w 2007 r. gminy z własnych środków wydatkowały 10.446,3 tys. zł 
na podwyższanie wysokości wybranych dodatków do zasiłku rodzinnego w trybie art.15a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

•	Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka
W 2007 r. wydatki na dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka wyniosły 362.931 tys. zł (tj. przeciętnie miesięcznie 30.244,3 tys. zł) i były o 13% niższe niż w 2006 r. (417.159 tys. zł). Przeciętna wysokość wypłaconego dodatku 
z tytułu samotnego wychowywania dziecka wyniosła w 2007 r. 174,52 zł i była o 11% niższa niż w 2006 roku (193,81 zł). Spadek ten spowodowany jest przede wszystkim likwidacją z dniem 1 września 2006 r. możliwości zwiększenia kwoty tego świadczenia w sytuacji, gdy dochód na osobę w rodzinie nie przekraczał połowy kwoty kryterium dochodowego. 

•	Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa 
do zasiłku dla bezrobotnych (świadczenie wygasające, tylko realizacja praw wcześniej nabytych)
W 2007 roku wydatki na dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka 
i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych wyniosły 11.397 tys. zł 
(tj. przeciętnie miesięcznie 949,8 tys. zł). Oznacza ponad 2-krotny spadek 
w porównaniu do 2006 roku (27.022 tys. zł). 

•	Dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej
W 2007 r. wydatki na ten dodatek wyniosły 678.472 tys. zł (tj. przeciętnie miesięcznie 56.539,3 tys. zł) i były aż o 22,8% wyższe niż w 2006 roku 
(552.489 tys. zł). Jest to związane ze znacznym podwyższeniem kwoty świadczenia (z 50 do 80 zł) z dniem 1 września 2006 r.

•	Dodatek z tytułu podjęcia nauki poza miejscem zamieszkania 
W 2007 r. wydatki na ten dodatek wyniosły 288.591 tys. zł (tj. przeciętnie miesięcznie 24.049,3 tys. zł) i były o 7,5% wyższe w porównaniu do 2006 r. 
(268.392 tys. zł). Jest to wynikiem zwiększenia o 10 zł kwoty dodatku 
od 1 września 2006 r.
W 2007 r. wydatki na dodatki z tytułu dojazdu do szkoły wyniosły 
251.776 tys. zł i stanowiły 87,2% ogólnej kwoty wydatków na ten dodatek. Pozostałe 12,8% stanowiły wydatki na dodatek z tytułu zamieszkania w internacie/na stancji 
w kwocie 36.815 tys. zł. 

•	Dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 
W 2007 r. wydatki na ten dodatek wyniosły 301.784 tys. zł i były o 5,4% niższe niż w 2006 r. (319.083 tys. zł).

•	Dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego 
W 2007 r. wydatki na te dodatki wyniosły 201.126 tys. zł. 
Wydatki na dodatki z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka powyżej 5 roku życia wyniosły 175.367 tys. zł i stanowiły 87,2% ogólnej kwoty wydatków na ten dodatek. Pozostałe 12,8% stanowiły wydatki na dodatek z tytułu kształcenia 
i rehabilitacji dziecka do 5 roku życia, które wyniosły 25.759 tys. zł.

•	Dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego
W 2007 r. wydatki na dodatek wyniosły 589.068 tys. zł (tj. przeciętnie miesięcznie 49.089 tys. zł). Oznacza to spadek wydatków w stosunku do 2006 roku (614.518 tys. zł) o 4,1%. 

•	Dodatek z tytułu urodzenia dziecka 
W 2007 r. wydatki na ten dodatek wyniosły 222.484 tys. zł. 

c)	wydatki na świadczenia opiekuńcze

•	Zasiłek pielęgnacyjny
W 2007 r. wydatki na zasiłek pielęgnacyjny wyniosły 1.336.217 tys. zł
(tj. przeciętnie miesięcznie 111.351,4 tys. zł), co stanowi wzrost wydatków 
w porównaniu do 2006 roku (1.209.470 tys. zł) o 10,5%. Tak znaczny wzrost wydatków na to świadczenie wynika ze zwiększenia się liczby korzystających 
(o 7,7%) oraz podniesienia od 1 września 2006 r. kwoty świadczenia ze 144 zł 
do 153 zł.

•	Świadczenie pielęgnacyjne
Wydatki na świadczenie pielęgnacyjne w 2007 r. wyniosły 349.443 tys. zł 
(tj. przeciętnie miesięcznie 29.120,3 tys. zł) i były o 2,2% niższe niż w 2006 roku (357.379 tys. zł). 

d)	jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka

W 2007 r. wydatki na zapomogę wyniosły 380.137 tys. zł i były o 1,9% niższe niż w 2006 r. (387.414 tys. zł).  

e)	zapomoga z tytułu urodzenia dziecka finansowana ze środków własnych gminy

W 2007 roku wydatki ze środków własnych gmin na wypłaty zapomóg wyniosły 14.832 tys. zł, tj. o 41,6% więcej niż w 2006 r. (10.473 tys. zł). 

f) wydatki na składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne

W 2007 r. na składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe wydano 
82.404 tys. zł, co oznacza spadek w porównaniu do 2006 roku (90.324 tys. zł) 
o 8,8%. Spadek wydatków wynika zarówno ze zmniejszenia się liczby osób, 
za które opłacono składki (o 5%), jak również ze zmniejszenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie rentowe – do 10% od 1 lipca 2007 r. 
W 2007 r. na składki na ubezpieczenie zdrowotne wydano 12.889 tys. zł, 
co oznacza spadek w porównaniu do 2006 roku (14.277 tys. zł) o 9,7%. 

2.3. Obsługa świadczeń rodzinnych.
Koszty obsługi
W 2007 r. wydatki bieżące na obsługę świadczeń rodzinnych wyniosły 
264.029 tys. zł i były o 4,6% niższe niż w 2006 r. (276.622 tys. zł). Aż 70,1% kosztów obsługi (185.193 tys. zł) stanowiły wydatki na wynagrodzenia.
Dotacja na pokrycie kosztów obsługi świadczeń rodzinnych w gminach wynosi, zgodnie z art. 33 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, 3% otrzymanej dotacji celowej z budżetu państwa na świadczenia rodzinne. 
Dotacja z budżetu państwa w kwocie 245.129 tys. zł pokryła 92,8% wydatków na obsługę, natomiast pozostałe 7,2% (18.900 tys. zł) gminy sfinansowały 
z własnych środków.  Większość (1.635) gmin pokryło całość kosztów obsługi świadczeń rodzinnych z dotacji, w tym w 1.303 gminach otrzymana dotacja na koszty obsługi była wyższa od faktycznych wydatków na obsługę świadczeń rodzinnych. Natomiast 859 gmin dofinansowało obsługę świadczeń ze środków własnych. 
Decyzje
W 2007 r. w gminach wydanych zostało ogółem 3.944,6 tys. decyzji 
administracyjnych w sprawach dotyczących świadczeń rodzinnych, tj. o 24,6% mniej niż w 2006 r. (5.232,4 tys.). 
Samorządowe Kolegia Odwoławcze wydały 12.676 decyzji, tj. o 27,3% mniej niż w 2006 r. (17.445 decyzji). W 55,3% rozpatrywanych przez SKO przypadków (7.012 decyzji) Kolegia podtrzymały decyzję organu właściwego, w 27,6% przypadków (3.495 decyzji) uchyliły decyzję organu właściwego i przekazały sprawę organowi właściwemu do ponownego rozpatrzenia, a w 11,3% przypadków 
(1.437 decyzji) zmieniły decyzję organu właściwego.

Liczba zatrudnionych
W 2007 r. przy obsłudze świadczeń rodzinnych zatrudnionych było przeciętnie miesięcznie 7.462 osób, tj. o 7,5% więcej niż w 2006 r. (6.942 osób). Wzrost liczby zatrudnionych w gminach związany jest z etapowym przejmowaniem obsługi świadczeń wypłacanych w poprzednich okresach przez inne niż gmina podmioty 
– do 31 sierpnia 2006 r. świadczenia rodzinne wypłacali również pracodawcy zatrudniający co najmniej 20 pracowników. Liczba obsługujących świadczenia rodzinne najbardziej wzrosła w województwach: śląskim, wielkopolskim
i podkarpackim. Ponieważ w województwach tych (za wyjątkiem wielkopolskiego) liczba świadczeniobiorców nie wzrosła w największym stopniu, nie można tym tłumaczyć wzrostu liczby zatrudnionych. Natomiast w województwie dolnośląskim zatrudnienie spadło, co jest związane z największym w Polsce spadkiem liczby świadczeniobiorców. 
W 2007 r. przeciętnie miesięcznie 6.232 osoby (83,5%) realizujące ustawę 
o świadczeniach rodzinnych w gminach pracowały na podstawie umowy o pracę, 
a 299 osoby (4%) na podstawie umowy cywilnoprawnej (umowa zlecenie lub umowa 
o dzieło). Pozostałe 564 osoby (7,6%) stanowili m.in. stażyści z Urzędów Pracy, praktykanci itp.
	W 2007 r. przeciętny etat kosztował przeciętnie miesięcznie 2.068,18 zł, 
co oznacza wzrost o 3,6% w porównaniu do 2006 r. (1.995,53 zł). Koszt etatu wahał się od 1.624,01 zł w województwie lubelskim do 2.414,11 zł w województwie mazowieckim. Przedstawia to tabela 1:
Tabela 1. Przeciętna liczba zatrudnionych oraz przeciętne miesięczne wynagrodzenie pracowników obsługujących świadczenia rodzinne w 2006 r. i 2007 r. 
Województwo | Przeciętna miesięczna liczba osób obsługujących świadczenia rodzinne | Przeciętne miesięczne wynagrodzenie
| 2006 r. | 2007 r. | rok poprzedni = 100 | 2006 r. | 2007 r. | rok poprzedni = 100
dolnośląskie | 539 | 534 | 99 | 1 844,79 | 2 053,14 | 111
kujawsko-pomorskie | 443 | 489 | 110 | 2 027,46 | 2 148,85 | 106
lubelskie | 506 | 519 | 103 | 1 491,46 | 1 624,01 | 109
lubuskie | 202 | 210 | 104 | 2 143,66 | 2 183,43 | 102
łódzkie | 506 | 525 | 104 | 1 740,44 | 1 850,70 | 106
małopolskie | 558 | 613 | 110 | 2 199,25 | 2 310,41 | 105
mazowieckie | 704 | 733 | 104 | 2 163,67 | 2 414,11 | 112
opolskie | 164 | 172 | 105 | 2 389,81 | 2 200,95 | 92
podkarpackie | 489 | 545 | 112 | 1 738,69 | 1 869,49 | 108
podlaskie | 210 | 239 | 114 | 1 939,45 | 1 936,98 | 100
pomorskie | 398 | 414 | 104 | 2 248,23 | 2 310,47 | 103
śląskie | 691 | 809 | 117 | 2 013,43 | 1 890,83 | 94
świętokrzyskie | 302 | 310 | 103 | 1 905,61 | 2 040,62 | 107
warmińsko-mazurskie | 298 | 324 | 109 | 2 206,09 | 2 248,00 | 102
wielkopolskie | 616 | 689 | 112 | 2 160,51 | 2 044,87 | 95
zachodniopomorskie | 318 | 337 | 106 | 2 033,89 | 2 107,77 | 104
POLSKA | 6 942 | 7 462 | 107 | 1 995,53 | 2 068,18 | 104
Źródło: Sprawozdania rzeczowo-finansowe z realizacji świadczeń rodzinnych w 2006 r. i 2007 r.

2.4. Zwroty nienależnie pobranych świadczeń

Osoba, która nienależnie pobrała świadczenia rodzinne, czyli:
1) świadczenie zostało jej wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń, jeżeli została powiadomiona o braku prawa do ich pobierania, 
2) fałszywie zeznała lub przedstawiła fałszywe dokumenty albo w inny sposób świadomie wprowadziła organ w błąd, 
- jest obowiązana do ich zwrotu.
W 2007 r. zwrócono nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na kwotę 22.130 tys. zł, z czego 9.984,1 tys. (45,1%) stanowiły świadczenia wypłacone 
w 2007 r., a 12.145,9 tys. (54,9%) wypłacone w latach ubiegłych. W porównaniu 
do roku ubiegłego kwota zwrotów z tytułu nienależnie pobranych świadczeń wzrosła o 49% (14.900 tys. zł w 2006 r.).
Kwoty zwróconych świadczeń nienależnie pobranych w relacji do kwoty świadczeń wypłaconych w 2007 r. stanowiły 0,28%, podczas gdy w 2006 r. udział ten kształtował się na poziomie 0,21%. Najwyższy udział kwot zwróconych świadczeń nienależnie pobranych w relacji do kwoty wypłaconych świadczeń był 
w województwach: opolskim, śląskim i dolnośląskim, a najmniejszy 
w województwach: lubuskim, lubelskim i mazowieckim. 

Tabela 2. Zwroty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w 2007 r.
Województwo | Kwota zwrotu nienależnie pobranych świadczeń
| w tys. zł | jako procent wypłaconych świadczeń
dolnośląskie | 1 794 | 0,36%
kujawsko-pomorskie | 1 494 | 0,30%
lubelskie | 961 | 0,19%
lubuskie | 446 | 0,18%
łódzkie | 1 251 | 0,25%
małopolskie | 2 124 | 0,30%
mazowieckie | 1 705 | 0,20%
opolskie | 881 | 0,53%
podkarpackie | 1 905 | 0,33%
podlaskie | 799 | 0,31%
pomorskie | 1 302 | 0,26%
śląskie | 2 780 | 0,41%
świętokrzyskie | 920 | 0,28%
warmińsko-mazurskie | 861 | 0,23%
wielkopolskie | 1 863 | 0,25%
zachodniopomorskie | 1 044 | 0,29%
Razem | 22 130 | 0,28%
Źródło: Sprawozdania rzeczowo-finansowe z realizacji świadczeń rodzinnych w 2007 r.

3. Podsumowanie

Rok 2007 był pierwszym pełnym rokiem, w którym realizacja świadczeń rodzinnych odbywała się wyłącznie w gminach, stąd dostępne są za ten okres pełne dane roczne na temat liczby i kwoty wszystkich wypłaconych świadczeń, 
a także dane statystyczne na temat wszystkich rodzin korzystających z tej formy wsparcia.
Ze względu na fakt, iż kwota kryterium dochodowego warunkująca prawo 
do świadczeń rodzinnych pozostaje na niezmienionym poziomie począwszy 
od wejścia w życie ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. od 1 maja 2004 r. 
oraz w związku ze wzrostem zamożności polskich rodzin, zmniejsza się liczba osób uprawnionych do świadczeń rodzinnych uzależnionych od dochodu. Na spadek liczby korzystających wpływa również zmniejszanie się liczby dzieci w wieku uprawniającym do zasiłku rodzinnego. Mimo to w 2007 r. nastąpił wzrost wydatków na świadczenia rodzinne. Jest to wynikiem przede wszystkim podwyższenia 
od 1 września 2006 r. kwot niektórych świadczeń rodzinnych – zasiłku rodzinnego, zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu: wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, rozpoczęcia roku szkolnego oraz podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania.

Spis wykresów

Wykres 1.Rodziny pobierające świadczenia rodzinne według grup dochodowych (dochód netto na osobę w rodzinie).
Wykres 2.Rodziny pobierające zasiłek rodzinny według liczby dzieci.
Wykres 3.Struktura wiekowa dzieci, na które wypłacono zasiłek rodzinny
Wykres 4.Wydatki na świadczenia rodzinne w 2006 r. i 2007 r. (w mln zł)
Wykres 5.Udział wydatków na poszczególne dodatki w wydatkach na dodatki ogółem

Spis tabel

Tabela 1. Przeciętna liczba zatrudnionych oraz przeciętne miesięczne wynagrodzenie pracowników obsługujących świadczenia rodzinne w 2006 r. i 2007 r.
Tabela 2. Zwroty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w 2007 r.

Aneks

| Świadczenia rodzinne w 2007 r. | |

Lp.

Wyszczególnienie

Przeciętna miesięczna liczba świadczeń                                                                  
(w tys.)

Wydatki
  (w tys. zł)

Przeciętna miesięczna kwota świadczenia                                             
(w zł)

1. | Zasiłek rodzinny | 4 266,43 | 3 111 620 | 60,78
2. | Dodatki do zasiłków rodzinnych, z tego z tytułu: | x | 2 655 849 | x
2.1 | - urodzenia dziecka | 18,54 | 222 482 | 999,98
2.2 | - opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego | 126,18 | 589 068 | 389,05
2.3 | - samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych | 2,45 | 11 397 | 388,38
2.4. | - samotnego wychowywania dziecka | 173,30 | 362 931 | 174,52
2.5. | - kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego | 218,45 | 201 126 | 76,72
2.5.1. | do 5 roku życia | 35,77 | 25 759 | 60,01
2.5.2. | powyżej 5 roku życia | 182,68 | 175 367 | 80,00
2.6. | - rozpoczęcia roku szkolnego | 251,49 | 301 784 | 100,00
2.7. | - podjęcia nauki poza miejscem zamieszkania | 453,72 | 288 591 | 53,00
2.7.1. | na pokrycie wydatków związanych z zamieszkaniem w miejscowości, w                 której znajduje się szkoła | 34,09 | 36 815 | 89,99
2.7.2. | na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła | 419,63 | 251 776 | 50,00
2.8. | - wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej | 706,75 | 678 472 | 80,00
3. | Zasiłek pielęgnacyjny | 727,85 | 1 336 217 | 152,99
4. | Świadczenie pielęgnacyjne | 70,38 | 349 443 | 413,77
5. | Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka | 31,68 | 380 137 | 999,91
6. | Razem świadczenia rodzinne | x | 7 833 267 | x
7. | Składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe | 53,27 | 82 404 | 128,91
8. | Wydatki poniesione z budżetu państwa na świadczenia i składki w r. 85212 | x | 7 915 671 | x
9. | Dotacja na koszty obsługi świadczeń rodzinnych | x | 245 129 | x
10. | Wydatki na świadczenia, składki i koszty obsługi z dotacji r. 85212 ¹ | 8 160 800 | x
11. | Zapomoga z tytułu urodzenia dziecka, wypłacana ze środków własnych gmin | 1,43 | 14 832 | 864,58
Źródło: Sprawozdania rzeczowo-finansowe z zakresu świadczeń rodzinnych w 2007 r. | |

¹ Powyższe dane nie obejmują wydatków na składki na ubezpieczenie zdrowotne, opłacane z budżetu państwa za osoby pobierające świadczenie pielęgnacyjne oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych 
(12.889 tys. zł) oraz wydatków ze środków własnych gmin.